ZivotnaSredina

1. U V O D

Borski rudnik je otvoren 1903. godine, a 1905. godine je počela sa radom topionica, u kojoj se topi koncentrat bakra koji kao primese sadrži sumpor, olovo, srebro, zlato, arsen, cink i drugo. Deo toksićnih materija sa prašinom koja je sastavni deo dima odlazi u atmosferu i zagadjuježivotnu sredinu, a točine i otpadni produkti iz drugih postrojenja RTB-a Bor: otpadne vode, prašina sa jalovišta, gasovi iz livnice, itd.
Zagadjanježivotne sredine neminovno dovodi do povećanja koncentraciještetnih materija ne samo u vazduhu već i u zemljištu i hrani. Prostor rudarskog kompleksa Bor se po ugroženosti od zagadjenjaživotne sredine, odnosno obradivog zemljišta, može podeliti na tri područja: sam grad Bor, sela Krivelj, Oštrelj, Bučje i Slatina koji su najugroženiji zbog imisije gasova, blizine samog rudarskog kompleksa u ruže vetrova, zatim, manje ugroženo područje sela Brestovac, Metovnica iŠarbanovac i najmanje ugroženo područje sela Gornjane i Zlot. Stanovništvo Bora i okolinih sela uglavnom za ishranu koristi namirnice lokalnog porekla koje sadrže izvesnu količinu toksičnih elemenata, a istovremeno je izloženo i dejstvu istih i drugih noksi iz vazduha.

U toku bombardovanja došlo je do dodatnog zagadjenja PCB-om.

Kako izmedju biološko-psihosocijalnih karakteristika ljudskog bića i ekološko –socijalnih karakteristika sredine postoji neprekidna recipročna interakcija, to su sredina ičovek neodvojivi delovi istog ekosistema. Postoji stalni proces adaptaciječoveka na sredinu ali su mogućnosti ljudskog organizma ipak ograničene da ne postoje dovoljno efikasni prirodni mehanizmi odbrane.
U Boru kao velikom industrijskom centru obojene metalurgije jedan od najvažnijih faktora rizika po zdravlje ljudi jeste aerozagadjenje.
Aerozagadjenje nečine samo gasovi iz topioničkih dimnjaka i drugih pogona već i lebdeća prašina i aerosedimenti koji sadrže u sebi većinu toksičnih materija koje su prisutne u procesu proizvodnje u pogonima RTB-a Bor.
U Boru i okolini postoji stalna ekspozicija kako radnika koji rade u samim pogonima tako i ostalog stanovništva toksičnim noksamašto dovodi do manjih ili većih poremećaja zdravlja, a ta ekspozicija ne potiče samo od aerozagadjenja kao takvog već i od hrane koja kroz cikluse kruženja materija u prirodi bude zagadjenja toksičnim noksama iz aerosedimenata i lebdeće prašine koja se taloži u okolno tlo (na primer: pri jednom ispitivanju veće koncentracije teških metala – Pb, Zn, Cu- su nadjene u namirnicama biljnog porekla i mleku iz sela Slatine u odnosu na istu vrstu namirnica iz sela Zlota).
Ipak najčešći zagadjivači su toksični gasovi koji su smeša: SO2, SO3, CO, NOX, i ostalih i teški metali koji sa prašinom dospevaju u tlo.
Velikuštetu okolnom zemljuštu nanose i tkz. “kisele kiše“ koje menjaju PH okolnog tla ištetno deluju na biljni svet.

1.1. Toksični gasovi

U zavisnosti od prirode gasova, njihove koncentracije, dužine ekspozicije i individuale osetljivosti pojedinaca, kliničke manifestacije oštećenja organizma mogu biti različite. Osnovni put prodiranja toksičnih gasova u organizam je kroz respiratorni trakt. Pri kontaktu sa tkivima ove materije izazivaju inflamatorne reakcije, a u težim slučajevima oštećenja strukture tkiva i nekrozu. Toksično dejstvo na respiratorni trakt se uglavnom ispoljava kroz sledeće kliničke sindrome: akutni toksični laringo – faringo – traheitis, akutni toksični bronhitis koji karakteriše difuzna ozleda bronha krupnog i srednjeg kalibra, akutni toksični bronhiolitis, koji karakteriše ozleda malih bronha i bronhiola, akutni toksični edem pluća i akutna toksična pneumonija. Respiratorni trakt nije jedino mesto toksičnog dejstva ovih gasova, tako da kliničkom slikom mogu dominirati i neuropshički, kardiocirkulatorni, bubrežni, jetrini, hematološki, gastrointenstinalni i poremećaji acidodobazne ravnoteže i sadržaja vode i elektrolita. Stepen izraženosti i težina ovih kliničkih manifestacija zavisi od koncentracije i parcijalnog pritiska gasa, vremena izloženosti, toksokinetike i toksodinamike toksičnog gasa, kao i individualne osetljivosti otrovanog.
Iako nema idealne podele gasova, gasovi se u zavisnosti od njihovog dejstva na organizam, prema "fiziološkoj klasifikaciji" Hendersona i Hoggarda dele na nadražljivce i zagušljivce. Nadražljivci se dele na: nadražljivce sa pretežnim dejstvom na gornje disajne puteve (hlor, amonijak, sumpordioksid) i nadražljivce sa pretežnim dejstvom na donje disajne puteve (azotni oksidi – nitrozni gasovi, fozgen). Zagušljivci se dele na: jednostravne zagušljivcečije se dejstvo zasniva na istiskivanju kiseonika iz vazduha koji se udiše (azot, metan, ugljendioksid) i hemijske zagušljivcečije se dejstvo zasniva na ometanju izmene gasova u krvi i tkivima.
Sem akutnog poremećaja zdravlja dugotrajno izlagnje manjim koncentracijama u sadejstvu sa drugimčniocima može dovesti do hroničnih poremećaja zdravlja koji se ispoljvaju u vidu hroničnog rinita, faringita, laringita, hroničnog obstruktivnog bronhitisa, bronhijalne astme i emtizema pluća i dr.

1.2. Olovo

Olovo (Pb) je sivkasto – beo, mek metal, atomske težine 207, 19. Topi se na 327 o C, počinje da isparava izmedju 550 o C i 700 oC, a ključa na 1470 oC. Na svežem preseku je srebrnastosjajan, ali na vazduhu potamni usred stvaranja sloja olovnog oksida. Olovo se javlja kao toksičan agens u proizvodnim uslovima u vidu prašine, pare i dima. Destilovana voda i kišnica ga rastvaraju.
Poznato je da se olovo koristilo još u antičko doba. Smatra se da je Hipokrat 370 g. p.n.e. prvi opisao abdominalne olovne kolike i utvrdio da im je olovo uzrok. U ljudskim organizmima prodire kroz: respiratorni sistem, gastrointestinalni trakt i kožu. Transportuje se krvlju i deponuje u kostima, odakle se pod dejstvom odrejdenih faktora može vratiti u krv i izazavati intoksikaciju (mobilizacija olova). Olovo se ne prenosi pasivno krvlju već se inkorporira u hremčime oštećuje hemoglobin zbogčega on ne može da obavlja svoju funkciju tj. dovodi do anemije. Trovanje olovom se zavisno od količine unetog olova može ispoljiti u akutnom i hroničnom obliku. Aktutno trovanje nastaje nakon unošenja malih količina olova koje se u organizmu deponuju i pod odredjenim uslovima oslobadjaju. Razlikujemo: presaturnizam (početni stadijum) i saturnizam koji se može ispoljiti kao gastrointestinalni, neuromuskularni i encefalopatski, zavisno od toga koji su organi i sistemi organa najviše zahvaćeni.

1.3. Bakar

Bakar je crvenkastosmedji, sjajni metal koji na vazduhu malo oksidiše, zelena skrama, "patina", sastoji se od bazičnog karbonata. U sastavu zemljine kore je slabo zastupljen, oko 0.01 %. Javlja se u prirodi kao elementaran bakar i u obliku jedinjenja. Tačka topljenja 1083 oC, a tačka ključanja 2310oC. Specifična težina bakra je 29. Može biti jednovalentan ili dvovalentan, kada je postojaniji.
Bakar je takodje veoma rasporstranjen, a ima i različite funkcije u organizmu biljaka iživotinja, ali uprkosčinjenici da ga u nekim vrstama ima i nekoliko puta više od drugih "metala u tragovima", već su i male količine bakra u vodi toksične za alge, bakterije i druge jednoćelijske organizme. Kao esencijalni metalživotinjama ičoveku je potreban za stvaranje eritrocita i hemoglobina ali i za funkciju oksidativnih enzima kaošto su katalaza, peroksidaza, citohrom oksidaza i mnogi drugi, mada u velikim količinama od deluještetno naživećelije i može da izazove različite nepoželjne promene u njihovom metabolizmu pačak i njihovu smrt.

1.4. Cink

Cink ješiroko rasprostranjen, a u malim količinama, ga ima u gotovo svim vulkanskim stenama. Cink je sredbrnasti metal niske do srednje tvrdoće, kojičini 0.004% zemljine kore. Ima visoku otpornost prema atmoferskoj koroziji. Njegova atomska težina je 65,38 specifična 7.1 temperatura topljenja 419oC, a ključanja 907oC. Zastupljen je praktično u svim biljkama, a mnogim je oblicimaživota kao ičoveku esecijalni elemenat. Kao oligoelement ulazi u sastav ili je neophodan za aktivnost oko 90 enzima.
Mehanizam toksičnog dejstva cinka i njegovih jedinjenja nije u potpunosti objašnjen, ali je dokazano da utiče na sintezu proteina i nukleinskih kiselina, a pogotovu visoke koncentracije ovog metala u ćeliji dovode do raznih neželjenih promena u sintezi nukleinskih kiselina a samim tim i do različitih štetnih delovanja na živu ćeliju i organizam kome ta ćelija pripada i to od neznatnih oštećenja do potpunog uništenja.

1.5. PCB

PCB su materije koje imaju lokalno i opšte toksično dejstvo, izazivaju iritaciju kože i sluzokože lokalno, a u organizmu oštećenje jetre, poremećaje u endokrinom sistemu, supresijućelijskog i humoralnog imuniteta, oštećenje bubrega, centralnog i perifernog nervnog sistema, imaju izrazito mutageno dejstvo.

2.1. Geografski položaj i meteorološke karakteristike Bora

Grad Bor se nalazi u severoistočnom delu Republike i kao najveći centar obojene metalurgije dobro je povezan sa ostalim delovima Srbije.
Sam grad se nalazi na nadmorskoj visini od 380-430 m pri "vrhu" manje kotline koja je okružena planinamačiji najviši vrhovi prelaze 1000 m.
Klima je uglavnom planinsko do umereno – kontinentalna mada zadnjih godina ima tendenciju menjanja.
Najčešći vetrovi su severozapadni, istočni i severoistočni vetrovi ("gornjak" i "košava").
Opština Bor ima oko 65 000 stanovnika, a sam grad i nešto preko 40 000 dok ostaližive u okolinim selima, ali većina radi u pogonima RTB-a koji zapošljava preko 20 000 radnika.
Merenja aerozagadjenosti vrše se u zadnjih 20-tak godina na nekoliko mernih mesta u gradu i van grada od strane Instituta za bakar.
Redovno su ispitivani sadržaj SO2 u gasovima i vršena analiza aerosedimenta dok je sadržaj lebdeće prašine ispitivan samo povremeno.
Uglavnom se sve srednje godišnje vrednosti SO2 u gasovima i SO4 u aerosedimentima nalaze iznad MDK-a bez obzirašto se oko 50% sumpora iz gasova preradi u fabrikama sumporne kiseline. Takodje su prisutni i teški metali u lebdećoj prašini.
Zadnjih godina su znaćajno povećani i kapaciteti termoelektrane tako da i njeni otpadni gasovi doprinose aerozagadjenju.
Opšta situacija u zadnje dve godine je samo mogla da doprinese aerozagadjenju (bombardovanje).
Aerozagadjenost udružena sa opštim klimatskim uslovima kaošto su magla i sl. samo pogoršava zdravstveno stanje već obolelih i doprinosi nastavku novih slučajeva oboljevanja.
Epidemiološka ispitivanja su pokazala da su u sredinama sa visokim stepenom aerozagadjenja u porastu oboljenja disajnih organa – astma, bronhitis, emtizem, maligna oboljenja pluća, alergije, iritacije sluzokože očiju i nosa, oboljenja kože, poremećaji u metabolizmu, zastoji u rastenju kod dece, slabiljenje imunobioloških odbrambenih mehanizama, a registruju se i odredjene promene nasledne osnovečoveka.

2.2. Zdravstveno stanje radnika i stanovništva opštine Bor

Redovno praćenje zdravlja aktivnih osiguranika tj. radnika RTB-a Bor se vrši kroz kontrolno periodične preglede koji se obavljaju jednom godišnje. Rezultati se sumiraju u okviru prospektivnih i retrospektivnih epidemioloških studija koje su radjene u saradnji sa IMR – Beograd, kao referentnom ustanovom za medicinu rada u zadnjih 20-ak godina.
Zdravtveno stanje stanovništva se prati u okviru službi Zdrasvtvenog centra Bor koje se bave lečenjem obolelih.
Kod radnika topionice i livnice nadjene su povećane vrednosti teških metala u krvi i urinu u toku višegodišnjeg praćenja, ali koje nisu dovele do ispoljavanja kliničke slike akutnog ili hroničnog trovanja.
Više koncentracije teških metala (Pb, Cu, Zn) nadjene su takodje u krvi i urinu i kod stanovništva sela Slatine koji ne rade i nisu radili u pogonima RTB-a u odnosu na vrednosti kod stanovnika sela Zlota. Pojedinačne vrednosti u više slučajeva prelaze MDK-a.
Medjutim, akutna trovanja toksičnim gasovima uglavnom lakog stepena su po učestalosti na samom vrhu svih akutnih trovanja u borskoj opštini u periodu 1996-1999. i mada su tu uključena i trovanja gasovima na radnom mestu i na drugim mestima ona ipak govore o jednom odrejdenom stepenu ekspozicije toksičnim gasovima koja uglavnom potiču iz pogona RTB-a.

2.3. Oboljenja respiratornog sistema

Najčešća javljanja lekaru su zbog oboljenja respiratornog sistema počev od najlakših – nadražljivih rino faringolaringita do najtežih, opstruktivnog bronhita, bronhijalne astme i sl.
U periodu 1968-1998 obradjeni su podaci o zdravlju radnika pogona «Jama» RTB-Bor.
Studije preseka su radjene 1968, 1986, 1998 godine i sva tri perioda najbrojnija su bila oboljenja respiratornog trakta. Mada za trideset godina učestalost oboljenja ima blagu tendenciju pada kod 52% pregledanih radnika, 1998 godine je dijagnostikovano neko oboljenje respiratornog trakta dok je 1968 godine, taj broj iznosio 59.94% to ipak govori o tome da više od polovine zaposlenih u borskoj Jami ima neko oboljenje disajnih puteva ili pluća. Jedinošto ohrabruje je tošto teža hronična oboljenja koja su u stalnom padu, tako da je hronični bronhitis 1998 godine, dijagnostikovan u 10.28% pregledanih radnikašto je u odnosu 38.36% pregledanih 1968. godine, znatno povoljniji nalaz.
Izuzetan pad postoji kod pneumokonioze jer je u periodu od 1968-1998. godine, registrovano samo 5 (0.33%) u odnosu na 208 (24%) 1968. godine,što govori o poboljšanim uslovima na radu jer je nakon 1968 promenjen način jamske proizvodnje rude – uvedeno je «vlažno» bušenje u podzemnoj eksploataciji rudešto je znatno smanjilo zaprašenost a samim tim i količinu S i O2 u radnoj sredini.
Kod ostalog stanovništva je takodje najveća učestalost oboljenja respiratornog sistema i bez obzira na nepotpune podatke može se reći da se više od 50% obolelih koji se jave na pregled u ambulante Doma zdravljažale na tegobe od strane bilo gornjih bilo donjih disajnih puteva i to od najmladjih do najstarijih.

2.4. Ugoroženost zdravlja od toksičnih materija

U toku raščišćavanja rušivena trafo stanice Bor 3, nastalih usled bombardovanja 1999. godine, 263 radnika RTB-a je bilo direktno izloženo PCB-u, u trajnju od 15 dana do 4 meseca.
U toku 1999-2001. godine, pregledano je 130 radnika u IMR-u u Beogradu. Pri tom su nadjene vrednosti PCB-a u krvi od 0.00 do 61.64 i u 10-ak slučajeva hromozomske aberacije.
Poluvreme izlučivanja PCB-a i njihovih metabolita iznosi 10.5 godina. U narednih 21-25 godina neophodno je praćenje zdravstvenog stanja radnika kod kojih su već izvršeni prvi pregledi.
U najskorije vreme neophodno je obaviti prve preglede kod preostalih radnika, a poželjno je uraditi pregled celokupnog stanovništva Bora zbog kontaminacije voda, tla i vazduha (PCB je dugo bio nepropisno uskladištenšto je verovatno dovelo do velikog zagadjenja). Takodje je neophodno odredjivanje sadržaja PCB-a u vodi, zemljištu iživotnim namirnicama.
Takodje su ičesta javljanja lekaru zbog različitih promena po koži i crvenila i suzenja i pečenja u očima – pogotovu u dane kada se zbog atmosferskih prilika na grad spuste zajedno magla i dim.
Zadnjih godina uočena su ičešća odsustvovanja s posla zbog lečenja primarnog steriliteta kod oba pola.
Svi gore navedeni poremećaji sigurno nisu rezltat samo aerozagadjenja i delovanja toksičnih noksi kroz zemljište i hranu već i pogoršanih opštih ekonomskih uslovaživljenja, nehigijenskih navika – pušenje, alkoholizam, droga koje su takodje u porastu.

3. Z A K LJ U Č A K

Na osnovu svega napred izloženog evidentno je u kolikoj meri su zbirno svi faktori od zagadjenjaživotne sredine do loših navika i opšte situacije u društvu uticali i utiču na zdravstveno stanje radnika i stanovnika Bora i okoline.
Neophodno je u budućnosti obezbediti odgovarajuće mere unapredjenja zdravlja i specifične zaštite, ranog otkrivnja bolesti kao i efikasnijeg lečenja i rehabilitacije obolelih.
Za uspešnu prevenciju bolesti izazvanih aerozagadjenjem, osnovno je suzbijanje aerozagadjenja i svodjenje koncentracije njegovih sastojaka u okviru tolerantnih granica. Neophodno je pri tom preduzeti i odgovarajuće tehničke mere: zamenaštetnih materija, manještetnim u odgovarajućim tehnološkim procesima, uvodjenje adekvatne ventilacije, redovna kontrola uredjaja za prečišćavanje, stalno merenje i monitoringštetnih materija u vazduhu, a gde je moguće i ako je moguće kompletna automatizacija i hermetizacija proizvodnog procesa.
Imajući uvid u sve ovo pred Zdravstvenim centrom Bor se postavlja veliki zadatak da radi na ranom otkrivanju i prevenciji kako hroničnih bolesti pluća tako i ostalih oboljenja.
Zdravstveni centar Bor nema materijalnih mogućnosti za sprovodjenje potrebnih radnji. Neophodno je opremiti biohemijsku i toksikološku laboratoriju kao i službu medicine rada potrebnim aparatima kao i formiranje jednog informacionog sistema koji bi objedinio sve podatke na jednom mestu.
Takodje, je neophodno intenzivirati zdravstveno vaspitni rad medju svim grupama stanovništva od predškolskog uzrasta do najstarijih gde je neophodno uputiti stanovništvo kako da se ponaša u datim uslovima.
Treba omogućiti svakom pojedincu da učini najviše što može za svoje zdravlje uz adekvatnu stručnu pomoć
Neophodno je stalno i iznova ukazivati mladima naštetnosti od konzumiranja duvana, alkohola i drugih opojnih sredstava i to još u onom uzrastu kada se donekle i može uticati na to.
Gradsko stanovništvo treba upućivati na to da maksimum slobodnog vremena koriste u uslovima gde nema aerozagadjenja ili je ono najmanje izraženo – Brestovačka banja, Borsko jezero i sela ako nisu iz prvog područja emisije štetnih materija.

		ŽIVOTNA SREDINA I ZDRAVLJE – TOKSIKOLOŠKI ASPEKTI
		1. U V O D Borski rudnik je otvoren 1903. godine, a 1905. godine je počela sa radom topionica, u kojoj se topi koncentrat bakra koji kao primese sadrži sumpor, olovo, srebro, zlato, arsen, cink i drugo. Deo toksićnih materija sa prašinom koja je sastavni deo dima odlazi u atmosferu i zagadjuježivotnu sredinu, a točine i otpadni produkti iz drugih postrojenja RTB-a Bor: otpadne vode, prašina sa jalovišta, gasovi iz livnice, itd. Zagadjanježivotne sredine neminovno dovodi do povećanja koncentraciještetnih materija ne samo u vazduhu već i u zemljištu i hrani. Prostor rudarskog kompleksa Bor se po ugroženosti od zagadjenjaživotne sredine, odnosno obradivog zemljišta, može podeliti na tri područja: sam grad Bor, sela Krivelj, Oštrelj, Bučje i Slatina koji su najugroženiji zbog imisije gasova, blizine samog rudarskog kompleksa u ruže vetrova, zatim, manje ugroženo područje sela Brestovac, Metovnica iŠarbanovac i najmanje ugroženo područje sela Gornjane i Zlot. Stanovništvo Bora i okolinih sela uglavnom za ishranu koristi namirnice lokalnog porekla koje sadrže izvesnu količinu toksičnih elemenata, a istovremeno je izloženo i dejstvu istih i drugih noksi iz vazduha. U toku bombardovanja došlo je do dodatnog zagadjenja PCB-om. Kako izmedju biološko-psihosocijalnih karakteristika ljudskog bića i ekološko –socijalnih karakteristika sredine postoji neprekidna recipročna interakcija, to su sredina ičovek neodvojivi delovi istog ekosistema. Postoji stalni proces adaptaciječoveka na sredinu ali su mogućnosti ljudskog organizma ipak ograničene da ne postoje dovoljno efikasni prirodni mehanizmi odbrane. U Boru kao velikom industrijskom centru obojene metalurgije jedan od najvažnijih faktora rizika po zdravlje ljudi jeste aerozagadjenje. Aerozagadjenje nečine samo gasovi iz topioničkih dimnjaka i drugih pogona već i lebdeća prašina i aerosedimenti koji sadrže u sebi većinu toksičnih materija koje su prisutne u procesu proizvodnje u pogonima RTB-a Bor. U Boru i okolini postoji stalna ekspozicija kako radnika koji rade u samim pogonima tako i ostalog stanovništva toksičnim noksamašto dovodi do manjih ili većih poremećaja zdravlja, a ta ekspozicija ne potiče samo od aerozagadjenja kao takvog već i od hrane koja kroz cikluse kruženja materija u prirodi bude zagadjenja toksičnim noksama iz aerosedimenata i lebdeće prašine koja se taloži u okolno tlo (na primer: pri jednom ispitivanju veće koncentracije teških metala – Pb, Zn, Cu- su nadjene u namirnicama biljnog porekla i mleku iz sela Slatine u odnosu na istu vrstu namirnica iz sela Zlota). Ipak najčešći zagadjivači su toksični gasovi koji su smeša: SO2, SO3, CO, NOX, i ostalih i teški metali koji sa prašinom dospevaju u tlo. Velikuštetu okolnom zemljuštu nanose i tkz. “kisele kiše“ koje menjaju PH okolnog tla ištetno deluju na biljni svet. 1.1. Toksični gasovi U zavisnosti od prirode gasova, njihove koncentracije, dužine ekspozicije i individuale osetljivosti pojedinaca, kliničke manifestacije oštećenja organizma mogu biti različite. Osnovni put prodiranja toksičnih gasova u organizam je kroz respiratorni trakt. Pri kontaktu sa tkivima ove materije izazivaju inflamatorne reakcije, a u težim slučajevima oštećenja strukture tkiva i nekrozu. Toksično dejstvo na respiratorni trakt se uglavnom ispoljava kroz sledeće kliničke sindrome: akutni toksični laringo – faringo – traheitis, akutni toksični bronhitis koji karakteriše difuzna ozleda bronha krupnog i srednjeg kalibra, akutni toksični bronhiolitis, koji karakteriše ozleda malih bronha i bronhiola, akutni toksični edem pluća i akutna toksična pneumonija. Respiratorni trakt nije jedino mesto toksičnog dejstva ovih gasova, tako da kliničkom slikom mogu dominirati i neuropshički, kardiocirkulatorni, bubrežni, jetrini, hematološki, gastrointenstinalni i poremećaji acidodobazne ravnoteže i sadržaja vode i elektrolita. Stepen izraženosti i težina ovih kliničkih manifestacija zavisi od koncentracije i parcijalnog pritiska gasa, vremena izloženosti, toksokinetike i toksodinamike toksičnog gasa, kao i individualne osetljivosti otrovanog. Iako nema idealne podele gasova, gasovi se u zavisnosti od njihovog dejstva na organizam, prema "fiziološkoj klasifikaciji" Hendersona i Hoggarda dele na nadražljivce i zagušljivce. Nadražljivci se dele na: nadražljivce sa pretežnim dejstvom na gornje disajne puteve (hlor, amonijak, sumpordioksid) i nadražljivce sa pretežnim dejstvom na donje disajne puteve (azotni oksidi – nitrozni gasovi, fozgen). Zagušljivci se dele na: jednostravne zagušljivcečije se dejstvo zasniva na istiskivanju kiseonika iz vazduha koji se udiše (azot, metan, ugljendioksid) i hemijske zagušljivcečije se dejstvo zasniva na ometanju izmene gasova u krvi i tkivima. Sem akutnog poremećaja zdravlja dugotrajno izlagnje manjim koncentracijama u sadejstvu sa drugimčniocima može dovesti do hroničnih poremećaja zdravlja koji se ispoljvaju u vidu hroničnog rinita, faringita, laringita, hroničnog obstruktivnog bronhitisa, bronhijalne astme i emtizema pluća i dr. *1.2. Olovo* Olovo (Pb) je sivkasto – beo, mek metal, atomske težine 207, 19. Topi se na 327 o C, počinje da isparava izmedju 550 o C i 700 oC, a ključa na 1470 oC. Na svežem preseku je srebrnastosjajan, ali na vazduhu potamni usred stvaranja sloja olovnog oksida. Olovo se javlja kao toksičan agens u proizvodnim uslovima u vidu prašine, pare i dima. Destilovana voda i kišnica ga rastvaraju. Poznato je da se olovo koristilo još u antičko doba. Smatra se da je Hipokrat 370 g. p.n.e. prvi opisao abdominalne olovne kolike i utvrdio da im je olovo uzrok. U ljudskim organizmima prodire kroz: respiratorni sistem, gastrointestinalni trakt i kožu. Transportuje se krvlju i deponuje u kostima, odakle se pod dejstvom odrejdenih faktora može vratiti u krv i izazavati intoksikaciju (mobilizacija olova). Olovo se ne prenosi pasivno krvlju već se inkorporira u hremčime oštećuje hemoglobin zbogčega on ne može da obavlja svoju funkciju tj. dovodi do anemije. Trovanje olovom se zavisno od količine unetog olova može ispoljiti u akutnom i hroničnom obliku. Aktutno trovanje nastaje nakon unošenja malih količina olova koje se u organizmu deponuju i pod odredjenim uslovima oslobadjaju. Razlikujemo: presaturnizam (početni stadijum) i saturnizam koji se može ispoljiti kao gastrointestinalni, neuromuskularni i encefalopatski, zavisno od toga koji su organi i sistemi organa najviše zahvaćeni. 1.3. Bakar Bakar je crvenkastosmedji, sjajni metal koji na vazduhu malo oksidiše, zelena skrama, "patina", sastoji se od bazičnog karbonata. U sastavu zemljine kore je slabo zastupljen, oko 0.01 %. Javlja se u prirodi kao elementaran bakar i u obliku jedinjenja. Tačka topljenja 1083 oC, a tačka ključanja 2310oC. Specifična težina bakra je 29. Može biti jednovalentan ili dvovalentan, kada je postojaniji. Bakar je takodje veoma rasporstranjen, a ima i različite funkcije u organizmu biljaka iživotinja, ali uprkosčinjenici da ga u nekim vrstama ima i nekoliko puta više od drugih "metala u tragovima", već su i male količine bakra u vodi toksične za alge, bakterije i druge jednoćelijske organizme. Kao esencijalni metalživotinjama ičoveku je potreban za stvaranje eritrocita i hemoglobina ali i za funkciju oksidativnih enzima kaošto su katalaza, peroksidaza, citohrom oksidaza i mnogi drugi, mada u velikim količinama od deluještetno naživećelije i može da izazove različite nepoželjne promene u njihovom metabolizmu pačak i njihovu smrt. 1.4. Cink Cink ješiroko rasprostranjen, a u malim količinama, ga ima u gotovo svim vulkanskim stenama. Cink je sredbrnasti metal niske do srednje tvrdoće, kojičini 0.004% zemljine kore. Ima visoku otpornost prema atmoferskoj koroziji. Njegova atomska težina je 65,38 specifična 7.1 temperatura topljenja 419oC, a ključanja 907oC. Zastupljen je praktično u svim biljkama, a mnogim je oblicimaživota kao ičoveku esecijalni elemenat. Kao oligoelement ulazi u sastav ili je neophodan za aktivnost oko 90 enzima. Mehanizam toksičnog dejstva cinka i njegovih jedinjenja nije u potpunosti objašnjen, ali je dokazano da utiče na sintezu proteina i nukleinskih kiselina, a pogotovu visoke koncentracije ovog metala u ćeliji dovode do raznih neželjenih promena u sintezi nukleinskih kiselina a samim tim i do različitih štetnih delovanja na živu ćeliju i organizam kome ta ćelija pripada i to od neznatnih oštećenja do potpunog uništenja. 1.5. PCB PCB su materije koje imaju lokalno i opšte toksično dejstvo, izazivaju iritaciju kože i sluzokože lokalno, a u organizmu oštećenje jetre, poremećaje u endokrinom sistemu, supresijućelijskog i humoralnog imuniteta, oštećenje bubrega, centralnog i perifernog nervnog sistema, imaju izrazito mutageno dejstvo. *2.1. Geografski položaj i meteorološke karakteristike Bora* Grad Bor se nalazi u severoistočnom delu Republike i kao najveći centar obojene metalurgije dobro je povezan sa ostalim delovima Srbije. Sam grad se nalazi na nadmorskoj visini od 380-430 m pri "vrhu" manje kotline koja je okružena planinamačiji najviši vrhovi prelaze 1000 m. Klima je uglavnom planinsko do umereno – kontinentalna mada zadnjih godina ima tendenciju menjanja. Najčešći vetrovi su severozapadni, istočni i severoistočni vetrovi ("gornjak" i "košava"). Opština Bor ima oko 65 000 stanovnika, a sam grad i nešto preko 40 000 dok ostaližive u okolinim selima, ali većina radi u pogonima RTB-a koji zapošljava preko 20 000 radnika. Merenja aerozagadjenosti vrše se u zadnjih 20-tak godina na nekoliko mernih mesta u gradu i van grada od strane Instituta za bakar. Redovno su ispitivani sadržaj SO2 u gasovima i vršena analiza aerosedimenta dok je sadržaj lebdeće prašine ispitivan samo povremeno. Uglavnom se sve srednje godišnje vrednosti SO2 u gasovima i SO4 u aerosedimentima nalaze iznad MDK-a bez obzirašto se oko 50% sumpora iz gasova preradi u fabrikama sumporne kiseline. Takodje su prisutni i teški metali u lebdećoj prašini. Zadnjih godina su znaćajno povećani i kapaciteti termoelektrane tako da i njeni otpadni gasovi doprinose aerozagadjenju. Opšta situacija u zadnje dve godine je samo mogla da doprinese aerozagadjenju (bombardovanje). Aerozagadjenost udružena sa opštim klimatskim uslovima kaošto su magla i sl. samo pogoršava zdravstveno stanje već obolelih i doprinosi nastavku novih slučajeva oboljevanja. Epidemiološka ispitivanja su pokazala da su u sredinama sa visokim stepenom aerozagadjenja u porastu oboljenja disajnih organa – astma, bronhitis, emtizem, maligna oboljenja pluća, alergije, iritacije sluzokože očiju i nosa, oboljenja kože, poremećaji u metabolizmu, zastoji u rastenju kod dece, slabiljenje imunobioloških odbrambenih mehanizama, a registruju se i odredjene promene nasledne osnovečoveka. *2.2. Zdravstveno stanje radnika i stanovništva opštine Bor* Redovno praćenje zdravlja aktivnih osiguranika tj. radnika RTB-a Bor se vrši kroz kontrolno periodične preglede koji se obavljaju jednom godišnje. Rezultati se sumiraju u okviru prospektivnih i retrospektivnih epidemioloških studija koje su radjene u saradnji sa IMR – Beograd, kao referentnom ustanovom za medicinu rada u zadnjih 20-ak godina. Zdravtveno stanje stanovništva se prati u okviru službi Zdrasvtvenog centra Bor koje se bave lečenjem obolelih. Kod radnika topionice i livnice nadjene su povećane vrednosti teških metala u krvi i urinu u toku višegodišnjeg praćenja, ali koje nisu dovele do ispoljavanja kliničke slike akutnog ili hroničnog trovanja. Više koncentracije teških metala (Pb, Cu, Zn) nadjene su takodje u krvi i urinu i kod stanovništva sela Slatine koji ne rade i nisu radili u pogonima RTB-a u odnosu na vrednosti kod stanovnika sela Zlota. Pojedinačne vrednosti u više slučajeva prelaze MDK-a. Medjutim, akutna trovanja toksičnim gasovima uglavnom lakog stepena su po učestalosti na samom vrhu svih akutnih trovanja u borskoj opštini u periodu 1996-1999. i mada su tu uključena i trovanja gasovima na radnom mestu i na drugim mestima ona ipak govore o jednom odrejdenom stepenu ekspozicije toksičnim gasovima koja uglavnom potiču iz pogona RTB-a. 2.3. Oboljenja respiratornog sistema Najčešća javljanja lekaru su zbog oboljenja respiratornog sistema počev od najlakših – nadražljivih rino faringolaringita do najtežih, opstruktivnog bronhita, bronhijalne astme i sl. U periodu 1968-1998 obradjeni su podaci o zdravlju radnika pogona «Jama» RTB-Bor. Studije preseka su radjene 1968, 1986, 1998 godine i sva tri perioda najbrojnija su bila oboljenja respiratornog trakta. Mada za trideset godina učestalost oboljenja ima blagu tendenciju pada kod 52% pregledanih radnika, 1998 godine je dijagnostikovano neko oboljenje respiratornog trakta dok je 1968 godine, taj broj iznosio 59.94% to ipak govori o tome da više od polovine zaposlenih u borskoj Jami ima neko oboljenje disajnih puteva ili pluća. Jedinošto ohrabruje je tošto teža hronična oboljenja koja su u stalnom padu, tako da je hronični bronhitis 1998 godine, dijagnostikovan u 10.28% pregledanih radnikašto je u odnosu 38.36% pregledanih 1968. godine, znatno povoljniji nalaz. Izuzetan pad postoji kod pneumokonioze jer je u periodu od 1968-1998. godine, registrovano samo 5 (0.33%) u odnosu na 208 (24%) 1968. godine,što govori o poboljšanim uslovima na radu jer je nakon 1968 promenjen način jamske proizvodnje rude – uvedeno je «vlažno» bušenje u podzemnoj eksploataciji rudešto je znatno smanjilo zaprašenost a samim tim i količinu S i O2 u radnoj sredini. Kod ostalog stanovništva je takodje najveća učestalost oboljenja respiratornog sistema i bez obzira na nepotpune podatke može se reći da se više od 50% obolelih koji se jave na pregled u ambulante Doma zdravljažale na tegobe od strane bilo gornjih bilo donjih disajnih puteva i to od najmladjih do najstarijih. *2.4. Ugoroženost zdravlja od toksičnih materija* U toku raščišćavanja rušivena trafo stanice Bor 3, nastalih usled bombardovanja 1999. godine, 263 radnika RTB-a je bilo direktno izloženo PCB-u, u trajnju od 15 dana do 4 meseca. U toku 1999-2001. godine, pregledano je 130 radnika u IMR-u u Beogradu. Pri tom su nadjene vrednosti PCB-a u krvi od 0.00 do 61.64 i u 10-ak slučajeva hromozomske aberacije. Poluvreme izlučivanja PCB-a i njihovih metabolita iznosi 10.5 godina. U narednih 21-25 godina neophodno je praćenje zdravstvenog stanja radnika kod kojih su već izvršeni prvi pregledi. U najskorije vreme neophodno je obaviti prve preglede kod preostalih radnika, a poželjno je uraditi pregled celokupnog stanovništva Bora zbog kontaminacije voda, tla i vazduha (PCB je dugo bio nepropisno uskladištenšto je verovatno dovelo do velikog zagadjenja). Takodje je neophodno odredjivanje sadržaja PCB-a u vodi, zemljištu iživotnim namirnicama. Takodje su ičesta javljanja lekaru zbog različitih promena po koži i crvenila i suzenja i pečenja u očima – pogotovu u dane kada se zbog atmosferskih prilika na grad spuste zajedno magla i dim. Zadnjih godina uočena su ičešća odsustvovanja s posla zbog lečenja primarnog steriliteta kod oba pola. Svi gore navedeni poremećaji sigurno nisu rezltat samo aerozagadjenja i delovanja toksičnih noksi kroz zemljište i hranu već i pogoršanih opštih ekonomskih uslovaživljenja, nehigijenskih navika – pušenje, alkoholizam, droga koje su takodje u porastu. 3. Z A K LJ U Č A K Na osnovu svega napred izloženog evidentno je u kolikoj meri su zbirno svi faktori od zagadjenjaživotne sredine do loših navika i opšte situacije u društvu uticali i utiču na zdravstveno stanje radnika i stanovnika Bora i okoline. Neophodno je u budućnosti obezbediti odgovarajuće mere unapredjenja zdravlja i specifične zaštite, ranog otkrivnja bolesti kao i efikasnijeg lečenja i rehabilitacije obolelih. Za uspešnu prevenciju bolesti izazvanih aerozagadjenjem, osnovno je suzbijanje aerozagadjenja i svodjenje koncentracije njegovih sastojaka u okviru tolerantnih granica. Neophodno je pri tom preduzeti i odgovarajuće tehničke mere: zamenaštetnih materija, manještetnim u odgovarajućim tehnološkim procesima, uvodjenje adekvatne ventilacije, redovna kontrola uredjaja za prečišćavanje, stalno merenje i monitoringštetnih materija u vazduhu, a gde je moguće i ako je moguće kompletna automatizacija i hermetizacija proizvodnog procesa. Imajući uvid u sve ovo pred Zdravstvenim centrom Bor se postavlja veliki zadatak da radi na ranom otkrivanju i prevenciji kako hroničnih bolesti pluća tako i ostalih oboljenja. Zdravstveni centar Bor nema materijalnih mogućnosti za sprovodjenje potrebnih radnji. Neophodno je opremiti biohemijsku i toksikološku laboratoriju kao i službu medicine rada potrebnim aparatima kao i formiranje jednog informacionog sistema koji bi objedinio sve podatke na jednom mestu. Takodje, je neophodno intenzivirati zdravstveno vaspitni rad medju svim grupama stanovništva od predškolskog uzrasta do najstarijih gde je neophodno uputiti stanovništvo kako da se ponaša u datim uslovima. Treba omogućiti svakom pojedincu da učini najviše što može za svoje zdravlje uz adekvatnu stručnu pomoć Neophodno je stalno i iznova ukazivati mladima naštetnosti od konzumiranja duvana, alkohola i drugih opojnih sredstava i to još u onom uzrastu kada se donekle i može uticati na to. Gradsko stanovništvo treba upućivati na to da maksimum slobodnog vremena koriste u uslovima gde nema aerozagadjenja ili je ono najmanje izraženo – Brestovačka banja, Borsko jezero i sela ako nisu iz prvog područja emisije štetnih materija.

		Dr Dragica Petalinkar, subspec.toksikolog